साङ्घाईमा मुख्यालय रहेको गुची रोबोटिक्सका संस्थापक चेन लियाङ झट्ट हेर्दा एक शान्त र गम्भीर व्यक्तिका रूपमा देखिन्छन्। ४० वर्षको उमेरका, अग्ला र चश्मा लगाउने चेनको स्वभाव सामान्यतया साधारण छ, तर जब उनी आफूले बनाएको प्रविधि वा भविष्यमा रोबोटले मानिसलाई विस्थापित गर्ने विषयमा छलफल गर्छन्, उनको अनुहारमा एउटा छुट्टै उत्साह र चमक देखिन्छ।
विगत दुई दशकदेखि चेन एउटै इन्जिनियरिङ समस्या समाधान गर्न लागिपरेका छन्: कार कारखानाहरूबाट कसरी धेरैभन्दा धेरै कामदारहरूलाई हटाउन वा उनको भाषामा ‘मुक्त गर्न’ सकिन्छ। गत वर्षको अन्त्यतिर साङ्घाईको पश्चिमी भेगमा रहेको गुची मुख्यालय पुग्दा त्यहाँका गोदामहरूमा इन्जिनियरहरू ग्राहकको आवश्यकता अनुसार रोबोटहरू परिमार्जन गर्न व्यस्त थिए।
चेनले सन् २०१९ मा गुचीको स्थापना कार कारखानाको सबैभन्दा कठिन काम, ‘अन्तिम एसेम्बली’ लाई स्वचालित बनाउने उद्देश्यले गरेका थिए। यो उत्पादनको त्यो चरण हो जहाँ ड्यासबोर्ड, झ्याल, पाङ्ग्रा र सिटहरू जडान गरिन्छ। हाल उनका रोबोटहरूले मानिसको सहयोग बिना नै पाङ्ग्रा र झ्यालहरू जडान गर्न सक्छन्, तर चेनका अनुसार अझै पनि ८० प्रतिशत अन्तिम एसेम्बलीको काम स्वचालित हुन बाँकी छ।
एआई र रोबोटिक्सको नयाँ युग
चीनमा आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (एआई) दैनिक जीवनको हिस्सा बनिसकेको छ। तर चिनियाँ राजनीतिज्ञ र उद्योगीहरूलाई सबैभन्दा बढी उत्साहित बनाउने विषय रोबोटिक्सको क्षेत्रमा भइरहेको प्रगति हो। एआई र रोबोटिक्सको संयोजनले कामको संसारलाई पूर्ण रूपमा बदल्न सक्छ।
यस क्रान्तिको पछाडि ‘डिप लर्निङ’ प्रविधि छ, जसले च्याटजीपीटीजस्ता ठूला भाषा मोडेलहरूलाई शक्ति प्रदान गर्छ। वैज्ञानिकहरूको विश्वास छ कि जसरी च्याटजीपीटीले भाषा सिक्यो, त्यसरी नै मेसिनहरूले भौतिक संसारमा काम गर्न सिक्न सक्छन्, नियमहरू पालना गरेर होइन, बरु ठूलो मात्रामा तथ्याङ्क ग्रहण गरेर। यसको अन्तिम लक्ष्य ह्युमनोइड अर्थात् मानिस जस्तै देखिने र काम गर्ने रोबोटहरू बनाउनु हो, जसले कारखानाहरूमा श्रम गर्न सकून्।
यस लक्ष्य प्राप्तिका लागि चीनले ठूलो लगानी गरिरहेको छ। सन् २०२५ मा चीनले क्वान्टम कम्प्युटिङ, स्वच्छ ऊर्जा र रोबोटिक्स जस्ता रणनीतिक प्रविधिहरूका लागि १०० अर्ब पाउन्डको कोष घोषणा गर्यो। हाल चीनमा करिब १४० वटा कम्पनीहरू ह्युमनोइड रोबोट बनाउन प्रतिस्पर्धा गरिरहेका छन्। फेब्रुअरीको लुनार न्यू इयर गालामा यी रोबोटहरूले कलाबाजी र मार्सल आर्ट प्रदर्शन गरेर विश्वलाई चकित पारे। अघिल्लो वर्ष सामान्य नृत्य गर्ने रोबोटहरू यस वर्ष ‘पार्कोर’ र ‘कार्टह्वील’ (उछलकुद) गरिरहेका थिए। सन्देश प्रष्ट थियो: रोबोटहरू आउँदैछन् र चीन यसको नेतृत्वकर्ता हुनेछ।
अमेरिकी उद्योग र चिनियाँ मेसिनको विडम्बना
गुची रोबोटिक्सको एउटा गोदाममा जनरल मोटर्सका कर्मचारीहरूको टोलीले क्यानडा पठाउनुअघि पाङ्ग्रा जडान गर्ने मेसिनहरूको परीक्षण गरिरहेको थियो। त्यहाँ एक अमेरिकी इन्जिनियर ज्याक (परिवर्तित नाम) भेटिए, जो जीएमको उत्पादन अप्टिमाइजेसन विभागमा काम गर्छन्।
ज्याकले स्पष्ट शब्दमा भने, ‘मेरो काम भनेको उत्पादन लाइनबाट मानिसहरूलाई हटाउनु हो।’ जनरल मोटर्सले हरेक वर्ष कामदार कटौतीको लक्ष्य राख्छ र गुचीका मेसिनहरूले एउटै कारखानामा १२ जना कामदारलाई विस्थापित गर्नेछन्।
यहाँ एउटा विडम्बना छ: डोनाल्ड ट्रम्प प्रशासनले अमेरिकामा उद्योगहरू फिर्ता ल्याउने कुरा गरे पनि अमेरिकालाई फेरि महान बनाउन आवश्यक पर्ने धेरै मेसिनहरू चीनबाटै आउँछन्। विश्वभर स्थापना हुने नयाँ कारखाना रोबोटहरूमध्ये आधाभन्दा बढी चीनमा मात्र छन्। चेन भन्छन्, ‘अमेरिकी र चिनियाँ इन्जिनियरहरूको क्षमता उस्तै छ, फरक मात्र गति र लागतको हो। हामीसँग एउटा समस्या समाधान गर्न १,००० मानिस हुन सक्छन्, उनीहरूसँग मात्र १००।’
जब लेखकले चेनलाई सोधे, अमेरिकीहरूले आफ्नो रोजगारी फिर्ता पाउन ट्रम्पलाई जिताएका होइनन् र? चेनले यसलाई ‘भ्रम’ मात्र भएको बताए। उनका अनुसार अबका युवाहरू कारखानाको कठिन र नीरस काम गर्न चाहँदैनन्। ‘चीनमै पनि युवाहरू कारखानाको काम गर्न हिचकिचाउँछन् भने अमेरिकीहरूले किन गर्थे र?, ’ उनले प्रश्न गरे।
ग्यालबोट र भिजन-ल्याङ्ग्वेज-एक्शन मोडेल
बेइजिङमा चेनले लेखकलाई ‘ग्यालबोट’ नामक स्टार्टअपको मुख्यालयमा लगे। धेरै कम्पनीहरूले रोबोटलाई नाच्न वा दौडाउन जोड दिइरहेका बेला ग्यालबोटले सामान उठाउने र राख्ने जस्ता सामान्य तर भरपर्दो काममा ध्यान केन्द्रित गरिरहेको छ। यसका संस्थापक वाङ हेका अनुसार उनीहरूका रोबोटहरू चिनियाँ औषधि पसलहरूमा २४ घण्टा औषधि वितरण गर्न प्रयोग भइरहेका छन्।
पहिलेका रोबोटहरूलाई हरेक चालका लागि कोडिङ गरिन्थ्यो। तर अब भिजन-ल्याङ्ग्वेज-एक्शन (भीएलए) मोडेलमार्फत रोबोटले मानिसले जस्तै अपरिचित वातावरणमा काम गर्न सिक्दैछन्। ग्यालबोटको लक्ष्य आगामी तीन वर्षमा १०,००० रोबोटहरूलाई खुद्रा बिक्री र कारखानाको काममा परिचालन गर्नु हो।
चेन र ग्यालबोटका इन्जिनियरहरू बीच एउटा रोचक छलफल भयो, रोबोटलाई पेच कस्न कसरी सिकाउने? मानिसका लागि यो सहज काम हो, तर रोबोटका लागि प्वाल पत्ता लगाउने, पेच मिलाउने र सही दबाब दिने जस्ता धेरै सूक्ष्म निर्णयहरू लिनुपर्छ। उनीहरूले एउटा लक्ष्य तय गरे, कारखानाका लागि उपयोगी हुन रोबोटले ८ सेकेन्डभन्दा कम समयमा एउटा पेच कस्नुपर्छ।
युनिट्री र चीनको सप्लाइ चेनको शक्ति
यदि तपाईंले चिनियाँ रोबोट नाचेको वा कुङफु गरेको भिडियो देख्नुभएको छ भने, त्यो सम्भवतः युनिट्री कम्पनीले बनाएको हो। गत वर्ष मात्र यसले ५,५०० भन्दा बढी ह्युमनोइड रोबोटहरू बिक्री गर्यो, जुन विश्वमै सबैभन्दा बढी हो। एलन मस्कले समेत यसको प्रगतिको प्रशंसा गरेका छन्।
युनिट्रीको सफलताको रहस्य चीनको सप्लाइ चेन (आपूर्ति शृङ्खला) मा छ। साङ्घाई र शेन्जेन जस्ता सहरहरूमा हार्डवेयर आपूर्तिकर्ताहरूको यति बाक्लो सञ्जाल छ कि रोबोट निर्माताहरूले आवश्यक पार्टपूर्जा तुरुन्तै पाउन सक्छन्। सिलिकन भ्यालीमा हप्तौँ लाग्ने काम चीनमा एकै दिनमा हुन सक्छ। यही कारणले गर्दा चीनमा ३३० विभिन्न प्रकारका ह्युमनोइड रोबोटहरू बनिरहेका छन्।
तर यस क्षेत्रमा भू-राजनीतिक छाया पनि छ। युनिट्रीका रोबोट कुकुरहरूमा मेसिनगन जडान गरिएको भिडियो सार्वजनिक भएपछि अमेरिकी सांसदहरूले चिन्ता व्यक्त गरेका छन्। कम्पनीले आफूले सेनालाई रोबोट नबेच्ने दाबी गरे पनि चिनियाँ अधिकारीहरूले यस क्षेत्रलाई निकै गोप्य राख्न खोजेको देखिन्छ।
लेजु रोबोटिक्स र टेलिअपरेटर को अदृश्य संसार
बेइजिङको बाहिरी भेगमा रहेको चीनको सबैभन्दा ठूलो रोबोट प्रशिक्षण केन्द्रमा लेजु रोबोटिक्सले आफ्ना रोबोटहरूलाई तालिम दिइरहेको छ। यहाँ ‘टेलिअपरेटर्स’ भनिने मानिसहरूले भर्चुअल रियालिटी (भीआर) हेडसेट लगाएर रोबोटका हातहरूलाई नियन्त्रण गर्छन् र उनीहरूलाई आलु उठाउने, टेबुल पुछ्ने वा पानी खन्याउने जस्ता काम सिकाउँछन्।
यी तालिम केन्द्रहरूमा करिब १०० जना युवाहरू काम गर्छन्। उनीहरू गाउँ र व्यावसायिक कलेजहरूबाट आएका हुन्। उनीहरूको काम दिनभर रोबोटलाई एउटै क्रियाकलाप बारम्बार गराउनु हो ताकि रोबोटको एआईले ती तथ्याङ्कहरू सिक्न सकोस्। अधिकारीहरूले यसलाई नयाँ व्यावसायिक तालिम भने पनि यो काम निकै थकाउने र मेसिन जस्तै बन्नुपर्ने खालको छ। एउटा रोबोटलाई मानव जस्तो बनाउन मानिसले मेसिनजस्तो बनेर तालिम दिनुपर्ने विडम्बना यहाँ देखिन्छ।
यी युवा कामदारहरूले महिनाको ६,००० देखि १०,००० युआन कमाउँछन्। उनीहरू भविष्यका रोबोट सञ्चालक हुन् वा रोबोटले विस्थापित गर्ने अन्तिम पुस्ताका कामदार? यो प्रश्न अनुत्तरित छ।
हुवावे कारखाना र अन्तिम एसेम्बलीको वास्तविकता
हेफेई सहरमा रहेको हुवावेको नयाँ कारखानामा चेन लियाङका धेरै रोबोटहरू तैनाथ छन्। यो कारखाना यति अत्याधुनिक छ कि यसले अमेरिकी सहर मिशिगनले भन्दा बढी कार उत्पादन गर्छ। कारखानाभित्र ड्यासबोर्ड जडान गर्ने काम पूर्ण रूपमा स्वचालित छ।
चेनले लेखकलाई कारखाना घुमाउँदै गर्दा केही यस्ता ठाउँहरू देखाए जहाँ अझै पनि मानिसहरू झुकेर पेच कसिरहेका थिए। उनले भने, ‘यस्तो कामले दीर्घकालीन रूपमा मेरुदण्डमा क्षति पुर्याउँछ, त्यसैले यहाँ रोबोट हुनु राम्रो हो।’
हाल चीनका कारखानाहरूमा १२ करोड कामदार छन्। चेनको अनुमान छ कि २०३० को दशकसम्ममा धेरैजसो एसेम्बली कामहरू पूर्ण रूपमा स्वचालित हुनेछन्। जब लेखकले सोधे कि अहिले व्यावसायिक तालिम लिइरहेका विद्यार्थीहरूको भविष्य के होला? चेनले निर्धक्क जवाफ दिए, ‘उनीहरूले पक्कै पनि आफ्नो करियर परिवर्तन गर्नुपर्नेछ।’
चुनौती र भविष्यको बाटो
चीनको यो रोबोटिक्स फड्को प्रभावशाली देखिए पनि यसका आफ्नै समस्याहरू छन्। चीनमा हाल बेरोजगारी दर र आर्थिक सुस्तता बढेको छ। धेरै मानिसहरू प्रश्न गरिरहेका छन्, यदि सबै काम रोबोटले गर्ने हो भने मानिसले के गर्ने ? उद्योगहरूमा तीव्र प्रतिस्पर्धाका कारण मूल्य युद्ध सुरु भएको छ, जसले गर्दा कम्पनीहरूलाई नाफा कमाउन मुस्किल परिरहेको छ।
रिपोर्टको अन्त्यमा चेन लियाङको एउटा महत्त्वपूर्ण भनाइ छ। अमेरिका र चीन बिच डिकपलिङ वा सम्बन्ध विच्छेदको कुरा भए पनि वास्तविकतामा दुवै एकअर्कालाई चाहन्छन्। चेनले जनरल मोटर्स जस्ता अमेरिकी कम्पनीहरूबाट अनुशासन र गुणस्तर नियन्त्रण सिकेको स्वीकार गर्छन्। ‘अमेरिकीहरूसँग काम गर्नु अब वैकल्पिक होइन, अनिवार्य भइसक्यो,’ उनले हाँस्दै भने, ‘अनि अर्को कुरा, अमेरिकीहरूले समयमै पैसा तिर्छन्।’
चीनको रोबोटिक्स क्रान्ति केवल प्रविधिको विकास मात्र होइन, यो श्रमको परिभाषा र विश्व अर्थतन्त्रको संरचना परिवर्तन गर्ने एउटा महाअभियान हो। एकातिर यसले मानिसलाई कठिन र हानिकारक कामबाट मुक्त गर्ने प्रतिज्ञा गर्छ भने अर्कोतिर करोडौँको रोजगारी खोसिने डर पनि पैदा गर्छ।
चेन लियाङ जस्ता दूरदर्शी र साहसी उद्योगीहरूले यो भविष्यलाई नजिक ल्याइरहेका छन्, जहाँ मेसिनहरूले हाम्रो समाजको आधारभूत संरचना सम्हाल्नेछन्। तर, यो परिवर्तनले ल्याउने सामाजिक र आर्थिक कम्पनहरूको व्यवस्थापन कसरी होला भन्ने चुनौती भने अझै कायमै छ।
