वाम आन्दोलनको क्षयको पहिलो कारण वैचारिक विचलन र आसेपासे पूँजीवाद अर्थात् ‘क्रोनी क्यापिटलिज्म’सँगको निकटता हो।
-श्री प्रसाद देवकोटा
क. वैचारिक विचलन र बिचौलिया पूँजीवादसँगको सम्झौता
वाम आन्दोलनको क्षयको पहिलो कारण वैचारिक विचलन र आसेपासे पूँजीवाद अर्थात् ‘क्रोनी क्यापिटलिज्म’सँगको निकटता हो।
मार्क्सवादी विश्लेषण अनुसार कुनै राजनीतिक दल आर्थिक रूपमा जुन वर्ग वा शक्तिमा निर्भर हुन्छ, अन्ततः उसले त्यही वर्गको हित रक्षा गर्ने जोखिम रहन्छ। किसान, मजदुर र उत्पीडित समुदायको प्रतिनिधित्व गर्ने दाबीका साथ उदाएका वाम दलहरू बारम्बार सत्तामा पुगेपछि उनीहरूको सामाजिक तथा आर्थिक चरित्रमा पनि परिवर्तन आयो।
पार्टी सञ्चालन, उम्मेदवार छनोट र नीतिगत निर्णयमा श्रमिक तथा सीमान्तकृत समुदायको हितभन्दा व्यापारिक घराना, ठेकेदार, दलाल पूँजीपति र बिचौलियाको प्रभाव बढेको आरोप लाग्न थाल्यो।
ललितानिवास जग्गा प्रकरणदेखि नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरणसम्मका ठूला भ्रष्टाचार मुद्दामा स्थापित दलका प्रभावशाली व्यक्ति तथा नेताहरूको नाम जोडिनुले उनीहरूको नैतिक दाबीमाथि प्रश्न उठाएको छ। यी घटनाले कुनै एउटा दललाई मात्र होइन, समग्र पुरानो राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको जनविश्वास कमजोर बनाएका छन्।
वाम नेतृत्वले आफूलाई अरूभन्दा बढी नैतिक, जनमुखी र उत्तरदायी शक्तिका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको थियो। तर व्यवहारमा त्यही दाबी अनुसारको पारदर्शिता कायम गर्न नसक्दा उसको परम्परागत जनाधार खुम्चिंदै गयो।
ख. इतिहासको ब्याज र नेतृत्वको अहंकार
वाम नेतृत्वमा लामो समयदेखि एउटा मनोविज्ञान देखिन्छ— नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन हामीले ल्याएका हौं, त्यसैले देश र सत्तामाथि हाम्रो स्वाभाविक अधिकार छ।
नेपालको राजनीतिक परिवर्तनमा वाम आन्दोलनको योगदानलाई अस्वीकार गर्न सकिंदैन। तर इतिहासप्रति सम्मान हुनु र इतिहासलाई शासन सञ्चालनको स्थायी योग्यता मान्नु फरक विषय हुन्। विगतको योगदानको ब्याज खाएर सधैं राजनीति चलाउन सकिन्छ भन्ने सोचप्रति आजको समाज, विशेषगरी नयाँ पुस्ता, असन्तुष्ट छ।
इतिहासको ब्याज सधैं प्राप्त हुँदैन। एक दिन त्यसको म्याद सकिन्छ। आजको पुस्ताले ‘इतिहासमा के गर्यौ?’ मात्र सोधिरहेको छैन। उसले ‘वर्तमानमा के दिइरहेका छौ?’ भनेर प्रश्न गरिरहेको छ। नवीन आकांक्षा बोकेको पुस्ताले इतिहासको व्याख्या मात्र होइन, पारदर्शी शासन, रोजगारी, गुणस्तरीय शिक्षा र स्वास्थ्य, प्रविधिको प्रयोग तथा तीव्र आर्थिक विकासको परिणाम खोजेको छ।
नागरिकका दैनिक संकट समाधान गर्न नसक्ने तर विगतको योगदानलाई निरन्तर राजनीतिक वैधताको आधार बनाइरहने प्रवृत्तिका कारण पुराना वाम दलप्रति नयाँ पुस्ताको असन्तुष्टि बढेको हो।
ग. जनमतको अवमूल्यन र पदको संघर्ष
वाम आन्दोलनको क्षयको तेस्रो कारण जनमतको अवमूल्यन र शीर्ष नेतृत्वको पद–केन्द्रित संघर्ष हो।
वि.सं. २०७४ को निर्वाचनमा एमाले र माओवादी केन्द्रको गठबन्धनलाई मतदाताले राजनीतिक स्थिरता र समृद्धिको अपेक्षा सहित प्रतिनिधिसभामा १७४ सिटको बलियो जनादेश दिएका थिए। तर त्यो जनादेशलाई नीतिगत रूपान्तरण, संस्थागत सुधार र दीर्घकालीन विकासको आधार बनाउन सकिएन।
सरकार र पार्टी सञ्चालनमा ‘प्रधानमन्त्री तथा पार्टी अध्यक्ष को बन्ने?’ भन्ने विवाद हावी भयो। शीर्ष नेता बीचको अविश्वास, शक्ति सन्तुलनको संघर्ष र पदको प्रतिस्पर्धाले एकीकृत पार्टीलाई आन्तरिक संकटतर्फ धकेल्यो।
साढे तीन वर्षभित्र प्रतिनिधिसभा दुई पटक विघटन गरियो र दुवै पटक सर्वोच्च अदालतले त्यसलाई पुनःस्थापित गर्यो। त्यसै अवधिमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको एकता पनि विघटित भयो। स्थिरता, विकास र समाजवादको सपना देखाएर प्राप्त जनादेश सत्ता, पद र व्यक्तिगत प्रतिष्ठाको संघर्षमा क्षय भयो।
यी घटनाले कम्युनिस्ट दलहरू सरकार सञ्चालनभन्दा आन्तरिक संघर्षमा बढी केन्द्रित हुन्छन् भन्ने नकारात्मक धारणा बलियो बनाउन मद्दत गर्यो।
विचारको संकट र नेतृत्वमा जडता
वाम दलहरू यतिबेला गम्भीर वैचारिक संकट र नेतृत्व पुस्तान्तरणको अवरोधमा फसेका छन्। दस्तावेजमा मार्क्सवाद–लेनिनवादको चर्चा गर्ने तर व्यवहारमा विकृत उपभोक्तावादी पूँजीवाद अभ्यास गर्ने द्वैध चरित्रले उनीहरूको वैचारिक विश्वसनीयता कमजोर बनाएको छ।
जर्मन समाजशास्त्री रोबर्ट मिचेल्सले प्रतिपादन गरेको ‘अल्पतन्त्रको लौह नियम’ जस्तै वाम दलका संगठन पनि केही सीमित शीर्ष नेताको नियन्त्रणमा केन्द्रित हुँदै गएका छन्। आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर भएको छ।
आलोचनात्मक चेत भएका कार्यकर्ता र सक्षम युवालाई किनारा लगाउने तथा नेतृत्वको ‘जी–हजुरी’ गर्ने समूहलाई अवसर दिने संस्कार बलियो बनेको छ।
यसले पार्टीलाई विचार उत्पादन गर्ने जीवन्त संस्था नभई सीमित नेताको राजनीतिक आयु जोगाउने संरचना जस्तो बनाएको छ।
नेतृत्वमा जकडिएको यो संरचना र बिचौलिया संस्कृति भत्काएर नयाँ पुस्ता, आन्तरिक लोकतन्त्र र पारदर्शी सुशासनको जगमा पार्टी पुनर्गठन नगरेसम्म वाम आन्दोलनको पुनरुत्थान सम्भव देखिंदैन।
-अनलाइनखबर
