बुटवल । हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण पर्व जनैपूर्णिमा अर्थात् रक्षाबन्धन आज देशभर धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिअनुसार मनाइँदैछ। हरेक वर्ष श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यो पर्व यस वर्ष भदौ १२ गते परेको हो। यस दिनलाई ऋषितर्पणी, जनैपूर्णिमा, रक्षाबन्धन तथा क्वाँटी खाने दिनका रूपमा समेत मनाउने गरिन्छ।
जनैपूर्णिमा विशेषगरी ब्राह्मण, क्षेत्री तथा यज्ञोपवीत धारण गर्ने समुदायका लागि महत्वपूर्ण धार्मिक पर्व मानिन्छ। यस दिन बिहान स्नान गरी विधिपूर्वक पूजा–आराधना गरेपछि गुरु–पुरोहितबाट मन्त्र उच्चारण गरी नयाँ जनै धारण गर्ने तथा हातमा रक्षासूत्र अर्थात् डोरो बाँध्ने परम्परा रहेको छ।
ऋषिहरूको सम्झना र तर्पण
जनैपूर्णिमालाई ऋषितर्पणी पनि भनिन्छ। यस दिन सप्तऋषिलगायत आफ्ना ऋषि–पितृ तथा परम्पराप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्दै तर्पण गर्ने धार्मिक परम्परा छ। कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, गौतम, जमदग्नि, विश्वामित्र र वशिष्ठलगायत सप्तऋषिको स्मरण गरिन्छ। ऋषिहरूप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने भएकाले यस पर्वलाई ऋषितर्पणी भनिएको धार्मिक मान्यता छ।
जनै फेर्ने दिन
जनै अर्थात् यज्ञोपवीतलाई हिन्दू धार्मिक संस्कारमा पवित्रताको प्रतीक मानिन्छ। व्रतबन्ध संस्कारपछि धारण गरिने जनैलाई जनैपूर्णिमाका दिन मन्त्रपाठसहित परिवर्तन गर्ने परम्परा छ। यसलाई आत्मशुद्धि, धार्मिक अनुशासन तथा सत्य र सदाचारको मार्गमा अघि बढ्ने संकल्पसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ।
रक्षाबन्धन : दिदीबहिनी र दाजुभाइको आत्मीय पर्व
जनैपूर्णिमासँगै आज रक्षाबन्धन पनि मनाइँदैछ। दिदीबहिनीले दाजुभाइको नाडीमा राखी बाँध्दै दीर्घायु, सुख, शान्ति र सफलताको कामना गर्ने तथा दाजुभाइले दिदीबहिनीको संरक्षण र सम्मान गर्ने परम्परा छ। नेपालका तराई–मधेससहित विभिन्न समुदायमा रक्षाबन्धन विशेष उत्साहका साथ मनाउने गरिन्छ।
रक्षाबन्धनको मूल भाव आपसी प्रेम, विश्वास, संरक्षण र पारिवारिक सम्बन्धको मजबुतीसँग जोडिएको छ। पछिल्लो समय यसको सांस्कृतिक दायरा पनि विस्तार हुँदै गएको छ।
क्वाँटी खाने परम्परा
जनैपूर्णिमालाई क्वाँटी खाने दिनका रूपमा पनि चिनिन्छ। विभिन्न प्रकारका गेडागुडी भिजाएर टुसा उमार्दै त्यसलाई मिश्रण गरी तयार पारिएको झोलिलो परिकार क्वाँटीका रूपमा खाने गरिन्छ। परम्परागत रूपमा विभिन्न प्रकारका गेडागुडी मिसाएर क्वाँटी तयार गर्ने चलन छ।
स्वास्थ्यका दृष्टिले समेत विभिन्न गेडागुडीबाट बनेको क्वाँटीलाई पौष्टिक परिकारका रूपमा लिइन्छ। वर्षायाममा शरीरलाई आवश्यक पोषण प्रदान गर्ने उद्देश्यसँग पनि यसको परम्परा जोडिएको पाइन्छ।
विभिन्न समुदायका आफ्नै मौलिक परम्परा
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुसांस्कृतिक देश भएकाले जनैपूर्णिमालाई विभिन्न समुदायले आफ्नै मौलिक परम्परा र संस्कृतिअनुसार मनाउँछन्। काठमाडौं उपत्यकाका नेवार समुदायमा यस दिनलाई गुँपुन्हीका रूपमा मनाउने परम्परा छ। विभिन्न धार्मिकस्थल तथा तीर्थस्थलमा पनि आज विशेष पूजा तथा धार्मिक गतिविधि हुने गर्छन्।
यसरी हेर्दा जनैपूर्णिमा केवल जनै फेर्ने वा हातमा डोरो बाँध्ने पर्व मात्र नभई धार्मिक आस्था, ऋषि परम्पराप्रतिको सम्मान, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक सद्भाव र नेपाली मौलिक संस्कृतिको संरक्षणसँग जोडिएको महत्वपूर्ण पर्व हो।
जनैपूर्णिमा तथा रक्षाबन्धनको अवसरमा सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीमा सुख, शान्ति, समृद्धि, सुस्वास्थ्य र दीर्घायुको हार्दिक मंगलमय शुभकामना।
– जनबाटो अनलाइन