आज फागुन १ नेपाली इतिहासको एउटा महत्त्वपूर्ण मोडको स्मरण गर्ने दिन हो। यही दिनबाट नेपालमा वर्गीय मुक्ति, राष्ट्रिय स्वाधीनता र जनअधिकारको लक्ष्य लिएर सुरु भएको जनयुद्धले राज्य संरचना, राजनीतिक चेतना र सामाजिक सम्बन्धहरूमा गहिरो प्रभाव पार्यो। जनयुद्ध केवल सशस्त्र संघर्ष मात्र थिएन, यो शोषण, असमानता र अन्याय विरुद्धको वैचारिक विद्रोह पनि थियो।
नेपालको सामन्ती राज्य संरचना, वर्गीय विभेद र केन्द्रिकृत सत्ता व्यवस्थाविरुद्ध जनयुद्धले जनतालाई संगठित गर्दै परिवर्तनको मार्ग प्रशस्त गर्यो। हजारौं सहिद, बेपत्ता तथा घाइते यो आन्दोलनको अमूल्य निधि हुन्। उनीहरूको बलिदानले नेपाललाई गणतन्त्रसम्म पुर्याउने ऐतिहासिक आधार तयार गर्यो।
तर इतिहासको यो उपलब्धि आज गम्भीर चुनौतीको घेराभित्र छ। जनयुद्धका मूल आदर्शहरू—राष्ट्रिय स्वाधीनता, समाजवादी रूपान्तरण र जनताको सत्ताको स्थापना—पूर्णरूपमा संस्थागत हुन सकेका छैनन्। परिवर्तनको नाममा आएको व्यवस्थाले अपेक्षित सामाजिक तथा आर्थिक न्याय दिन नसकेको यथार्थ सर्वत्र देखिन्छ।
यही सन्दर्भमा तत्कालीन जनयुद्धको वैचारिक तथा ऐतिहासिक विरासतको रक्षा गर्नु आजको प्रमुख जिम्मेवारी बनेको छ। जनयुद्धको मर्मलाई जीवित राख्ने कार्यमा नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (माओवादी) ले आफ्नो भूमिकालाई निरन्तरता दिँदै आएको दाबी गरेको छ। पार्टीले राष्ट्रिय स्वाधीनता, उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र र भ्रष्टाचारविरुद्ध संघर्षलाई मुख्य एजेन्डा बनाउँदै आएको छ।
यस आन्दोलनलाई वैचारिक तथा राजनीतिक रूपमा अगाडि बढाउने क्रममा नेत्र विक्रम चन्द ‘विप्लव’ ले जनयुद्धको ऐतिहासिक उपलब्धिको रक्षा गर्दै नयाँ चरणको राजनीतिक संघर्षलाई जोड दिएका छन्। उनको नेतृत्वमा जनताको सार्वभौमिक अधिकार, स्वाधीन अर्थतन्त्र र वैज्ञानिक समाजवादको लक्ष्यलाई पुनः स्थापित गर्ने प्रयास जारी रहेको बताइन्छ।
तर आजको चुनौती केवल संगठन विस्तार मात्र होइन, जनविश्वास कायम गर्नु पनि हो। बदलिएको राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिक परिस्थिति, पूँजीवादी प्रभाव, युवापुस्तामा बढ्दो निराशा र आर्थिक संकटजस्ता विषयले आन्दोलनलाई नयाँ ढंगले सोच्न बाध्य बनाएको छ। जनयुद्धका उपलब्धिहरूलाई संरक्षण गर्दै समयअनुकूल रणनीति विकास गर्नु अहिलेको आवश्यकता हो।
जनयुद्ध दिवस केवल विगतको सम्झना होइन, भविष्यको मार्गदर्शन गर्ने प्रेरणाको स्रोत पनि हो। सहिदहरूको सपना, जनताको अधिकार र राष्ट्रिय स्वाधीनताको प्रश्न अझै अधुरै छन्। त्यसैले जनयुद्धको मर्मलाई आत्मसात गर्दै वर्तमान चुनौतीसँग जुध्नु नै आजको ऐतिहासिक दायित्व हो।
( लेखक रामकृष्ण शर्मा सामाजिक रुपान्तरण नेपालका अध्यक्ष हुन )
