बुटवल – श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने जनै पूर्णिमा र रक्षाबन्धन पर्व नेपालको धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक जीवनसँग गहिरो रुपमा जोडिएको छ। यस दिन आत्मशुद्धि, सुरक्षाको वाचा र भाइचाराको प्रतीकस्वरूप विभिन्न धार्मिक अनुष्ठान गरिन्छ।
ऐतिहासिक र धार्मिक पृष्ठभूमि
जनै पूर्णिमाको उत्पत्ति वैदिक परम्परासँग सम्बन्धित छ। प्राचीन ऋषि–मुनिहरूले यस दिन स्नान गरी यज्ञोपवीत (जनै) धारण वा परिवर्तन गर्ने चलन सुरु गरेका थिए।
महाभारतमा द्रौपदीले श्रीकृष्णलाई कपडाको टुक्रा बाँधेर सुरक्षा वाचा लिएको घटना र पुराणमा इन्द्राणीले इन्द्रको सुरक्षाका लागि राखी बाँधेको प्रसंग यस पर्वसँग जोडिन्छ।
नेपाली परम्परा र विधि
जनै परिवर्तन – ब्राह्मण, क्षत्रिय र वैष्य पुरुषहरूले बिहान पवित्र स्नान गरी गायत्री मन्त्र उच्चारणसहित नयाँ जनै धारण गर्छन्।
रक्षाबन्धन – पुरोहित वा ज्योतिषीले दाहिने हातमा रक्षासूत्र (दोरा) बाँधी दीर्घायु र स्वास्थ्यको आशीर्वाद दिन्छन्।
क्वाँटी खाने चलन – नौ प्रकारका अन्नबीज अंकुराएर तयार गरिने पौष्टिक क्वाँटी खाने परम्परा स्वास्थ्य र वर्षायामको सन्दर्भमा विशेष मानिन्छ।
गाई पूजा – पहाडी क्षेत्रमा गाईको पूजा गरी गाईको पुच्छर समातेर नदी पार गर्ने चलन पापकर्म नाश हुने विश्वासमा आधारित छ।
जनैको प्रतीकात्मकता
जनैका तीन डोरी ब्रह्मा, विष्णु र महेशको प्रतीक हुन्। यसले सत्य बोल्ने, पवित्र आचरण गर्ने र आत्मसंयम राख्ने वाचा स्मरण गराउँछ। यो शरीर र मनको शुद्धतासँगै अनुशासन र आध्यात्मिक सुरक्षाको संकेत हो।
समसामयिक सन्देश
आधुनिक समयमा पनि यो पर्वले भाइचारा, आपसी सहयोग, सांस्कृतिक पहिचान र स्वास्थ्यप्रति सजग रहन प्रेरित गर्छ। यस दिनको मूल सन्देश हो—
शुद्ध विचार, आपसी विश्वास र सुरक्षाको वाचा।
