को हुन् आदिवासी मगर र थारु ?

जनबाटो डेक्स । नेपालमा बसोबास गर्दै आएका आदिवासी जनजातिहरूमध्ये सङ्ख्यात्मकरूपले सबैभन्दा ठूलो जातीय समुदाय हो । २०६८ सालको जनगणनाअनुसार मगरहरूको जनसङ्ख्या १८,८७,७३३ रहेको छ । उनीहरू नेपालका ७५ वटै जिल्लामा बसोबास गर्दछन् । तर, विशेषतः बाग्लुङ, म्याग्दी, तनहुँ, पाल्पा, नवलपरासी, प्युठान र रोल्पा जिल्लामा मगरहरूको बाहुल्यता रहेको छ । उनीहरूको मौलिक सामाजिक परम्परा, भाषा, रहनसहन, चालचलन, भेषभूषा तथा रीतिरिवाज छ । मगर समुदायको थर, उपथर छन् । उनीहरू विभिन्न थर र उपथरअनुसार आफ्ना कुलपूजा गर्दछन् । र, पूजा गर्दा उनीहरू आफ्ना पुर्खाहरूलाई मुल थलोबाट पूजा मण्डपमा बोलाउने विधि गर्दछन् ।

मगर जाति एक जाति बहुभाषा भएको समुदाय हो । धार्मिक र सांस्कृतिकरूपले मगरहरू हिन्दू धर्मबाट बढी प्रभावित देखिए पनि जातीय धर्मको रूपमा बौद्ध धर्म मान्न थालेका छन् । उनीहरूले मौलिक परम्परागत संस्कारहरूलाई निरन्तरता दिइरहेका छन् ।

आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानले प्रकाशन गरेको मगर जातिको परिचय नामक पुस्तकमा इमानसिंह चेम्जोङका अनुसार किरात मुन्धुमअनुसार मगरहरू उत्तरी हिमालय क्षेत्रको सिम भन्ने स्थानबाट सिङ र चितु नामक दुई जनाको नेतृत्वमा नेपालको दक्षिणी भेगमा आई बसोबास गरेको हुन् । त्यसैगरी प्राचीन मगर र आक्खा लिपिका लेखक एमएस थापा मगरका अनुसार मगरहरू प्राचीन ढुङ्गेयुग वा शिकारी युगमा चीनको पामिरतिरबाट आजभन्दा करिव ४ हजार वर्षअगाडि भारतीय महादीपमा बसाइँ सरेका हुन् । र, लामो समयको अन्तरालमा पशुपालन युग र कृषि युगको थालनीसँगै जीविकोपार्जनका लागि अनुकूल ठाउँको खोजी गर्दै उनीहरू सुदूरपश्चिम र उत्तरतर्फबाट नेपाल प्रवेश गरेका हुन् ।

तर, बमकुमारी बुढामगरका अनुसार मगरहरूको उत्पत्ति थलो चीनको कुनै भू–भागमा नभएर हालको रुकुम जिल्लाको हुकाम मैकोटस्थित योमाखार पु अर्थात् अरिङ्गाल बस्ने ओडार र पेल्माखार पु अर्थात् जौं छर्ने ओडारबाट रिन्दु र पुरन नामक दुई जना रमा झाँक्रीको उत्पत्ति भएको हो । हुकाम मैकोटका ती दुई ओडारमा पुर्खाहरूमध्ये पाल (गोरा)का सन्तान वर्तमान रिडीदेखि पूर्व गोर्खासम्मको भूक्षेत्रमा फैलिएर बाह्र वटा राज्य स्थापना गरेको थिए भने मोल (काला)का सन्तानहरूले रिडीदेखि पश्चिम महाकालीसम्म अठार वटा राज्य स्थापना गरेका थिए ।

ऐतिहासिक कालदेखि नै मगरात भनिने राप्ती र गण्डकी क्षेत्रमा मगर जातिको सघन बसोबास रहँदै आएको छ । भनिन्छ, मगर वंशजको कर्णाली प्रदेश हुम्लाको हालको सिमिकोट र पर्वत जिल्लाको कुश्मा क्षेत्रमा राज्य थियो । पछि नेपाल एकीकरणको क्रममा मगरहरूले आफ्नो राज्य गुमाउन पुगेको र मगरहरू ७५ वटै जिल्लामा फैलिन पुगेको भन्ने भनाइ छ । वर्तमान अवस्थामा मगरहरू नेपालबाहेक भारतको सिक्किम, मेघालय, उत्तराञ्चल (देहरादुन)का साथै भुटान, बर्मा, हङकङ, बेलायतलगायतका मुलुकमा बसोबास गर्दछन् ।

चाडपर्व
मगर समुदायमा प्रकृतिसँग सम्बन्धित लोक चाडपर्वहरू भूम्या, माघे, राँखे–झाँक्री मेला, चण्डीपूर्णे प्रचलनमा छन् । मगरहरूको मौलिक नाचहरू विशेषतः सोरठी, मारुनी, घाँटु, कौरा, हुर्रा हुन् ।

भाषा
भोट–बर्मेली परिवारका मगर समुदायमा तीन किसिमका भाषिका समूह रहेका छन् । तिनमा बाह्र मगराँत (ढूँट), अठार मगरात र काइके हुन् । उक्त भाषिक समुदायको मौलिकपन छ । २०६८ सालको जनगणनाअनुसार ७८,८, ५३० जना मगर भाषाका वक्ता रहेका छन् ।

को हुन् थारू आदिवासी ?

थारुहरू नेपालको तराई क्षेत्रको पूर्व झापादेखि पश्चिम कञ्चनपुरसम्मका विभिन्न २० जिल्लामा विशेषतः भित्री मधेशमा छरिएर बसोबास गर्दछन् । यस जाति नेपालका आदिवासी जनजातिमध्ये बढी जनसङ्ख्या भएको जाति हो । २०६८ सालको जनगणनाअनुसार नेपालमा थारू जातिको जनसङ्ख्या १७,३७,४७० छ । थारू समुदायको आफ्नै भाषा, संस्कृति, रहनसहन, रीतिरिवाज, लिपि तथा इतिहास रहेको छ । समाजशास्त्री डोरबहादुर विष्टका अनुसार थारूहरू विशेषतः दक्षिणको थार मरुभूमिबाट आएको हुनाले थारू नाम रहन गएको हो । थारूहरूको बसोबास रहेको तराईको क्षेत्रलाई थारूवान वा थरुहट भन्ने चलन उहिलेदेखिकै हो ।

थारूहरूको स्थान विशेष अलग नाम, थर, भाषा र सभ्यता छन् । थारू नामका आधारमा एउटै जाति भए पनि भाषिक र सांस्कृतिक दृष्टिकोणले एकापसमा भिन्नता रहेको पाइन्छ । मेचीदेखि महाकालीसम्म थारूहरूको पचासौं थर रहेको पाइन्छ । यीमध्ये मोरङ जिल्लामा बसोवास गर्ने थारूहरूलाई मोरङ्गिया, कोशीनदीको तटमा बस्नेलाई खौसिया (कौशिया) भनिन्छ । त्यस्तै, अन्य थारुका अन्य थरहरूमा चितौनिया, लालपुरिया, डंगौरा, गच्छदार, राना, महतो, विश्वास, सुनादा, सरदार, महन्थ, वाँठ, वाँतर, भझौरा, भगत आदि हुन् । त्यसैगरी दाङदेखि पश्चिम कञ्चनपुरसम्मका थारू थरहरूमा दहित, कुशुम्या, सतगौंवा, चमार, राना, डंगौरा, कठरिया, करिया मघरिया आदि रहेको छ ।

थारू सांस्कृतिक सम्पदाले सम्पन्न जाति हुन् । उनीहरूको आख्यान परम्परा साहित्य समृद्ध छ । उनीहरूको आफ्नै भेषभूषा, गरगहना, परम्परागत शैली छ । थारूहरूले विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रअनुसार फरक–फरक किसिमको आ–आफ्नै प्रकारको भाषा, रहनसहन, संस्कार, मूल्यमान्यता, सांस्कृतिक रीतिरिवाज आदि अँगालेको पाइन्छ । थारूहरू प्रकृतिपूजक हुन् । उनीहरू वनदेवीलगायत वनका अनेक प्रेतात्माहरू र देवीदेवताहरू मान्दछन् ।

उनीहरू विशेष गरी जंगलको छेउछाउमा र नदी किनारमा बस्न रुचाउँछन् । जंगलको छेउछाउ बस्ने भएकाले प्रायः पशुपालन व्यवसाय गर्ने गर्दछन् । र, नदी किनारमा रहेकाले माछा मार्ने पनि गर्दछन् । उनीहरूको प्रमुख पेशा भने कृषि नै हो । तर, यस पेशा संलग्न थारू समुदाय अधिकांश भूमिहीन छन् । त्यसकारण अधिकांश थारूहरू कमैया, कमलहरीका रूपमा काम गर्नु परेको अवस्था छ । उनीहरू घरेलु काममा प्रयोग हुने सामग्रीहरू आफ्नै परम्परागत सीप प्रयोग गरी आफंै तयार गर्दछन् । उनीहरूको प्राकृतिक स्रोत साधनसँग अन्योन्याश्रित सम्बन्ध रहेको पाइन्छ । यस समुदायको मुख्य पर्व माघी हो । यसलाई उनीहरू नयाँ वर्षको रूपमा मान्ने गर्दछन् । यही अवसरमा उनीहरूले आफ्ना मुखिया (बरघर) चुन्ने गर्दछन् । उनीहरू परम्परागत संस्था बरघर प्रणालीमा अनुशासितरूपमा बस्ने गर्दछन् । यिनीहरूले माघीको साथै अन्य विभिन्न पर्वहरू समयानुसार मनाउँछन् । ती पर्वहरूमा विभिन्न किसिमका गीत शुर, लय र ताल मिलाई नाचगान गरी रमाउने गर्दछन् ।

थारू भाषा
थारू भाषा भारोपेली परिवारअन्तर्गत पर्दछ । मेचीदेखि महाकालीसम्म फैलिएका तराईका विभिन्न जिल्लामा बसोबास गर्ने थारूहरूले प्रयोग गर्ने भाषा थारू भाषा हो । जनगणनामा पूर्वीया र पश्चिमा थारूलाई डंगौरा थारू तथा पश्चिम नेपालकै अर्को समूहलाई राना थारू गरी जम्मा दुई समूहमा मात्र थारू भाषालाई वर्गीकरण गरेको छ ।
हाल थारू भाषामा पनि विभिन्न पत्रपत्रिका, पुस्तकहरू र साहित्यिक कृतिहरू प्रकाशित छन् भने रेडियो कार्यक्रम, वृत्तचित्र र चलचित्रहरू निर्माण समेत भएका छन् । २०६८ सालको जनगणना अनुसार करिव १५,२९,८७५  जनाले (डंगौरा र राना थारू समेत) थारू भाषा बोल्दछन् । नेपालबाहेक भारतमा पनि थारू भाषा बोलिन्छ । तर, त्यहाँ थारू भाषा बोल्नेहरूको सङ्ख्या यकिन छैन ।

थारू भाषाका भेद
थारू भाषा भारोपेली परिवारअन्तर्गत पर्दछ । मेचीदेखि महाकालीसम्म फैलेका तराईका विभिन्न जिल्लाहरूमा बसोबास गर्ने थारूहरूले व्यवहार गर्ने भाषा नै थारू भाषा हो । सरकारले जनगणना लिंदा पूर्वीया र पश्चिमा थारूलाई डंगौरा थारू तथा पश्चिम नेपालकै अर्को समूहलाई राना थारू गरी जम्मा २ समूहमा मात्र थारू भाषालाई वर्गिकरण  गरेको देखिन्छ । तर भाषा सम्बन्धमा अध्ययन गर्नेहरूका अनुसार थारू भाषाका विभिन्न भेद छन् । सुदुरपश्चिमाञ्चलदेखि पूर्वाञ्चलसम्म थारूहरूको वसोवास रहेकोले भाषामा विविधता आउनु स्वाभाविकै हो । भाषा विज्ञानको अनुसार प्रत्येक दश कोशको फरकमा एउटै भाषामा पनि फरक पर्दै जान्छ । त्यसको अनुसार थारू भाषामा पनि परिवर्तन देखा पर्नु स्वाभाविकै हो । थारू–नेपाली–अंग्रेजी शब्दकोशका सम्पादन समेत  गरेका गोपाल दहितले थारू भाषालाई ९ भाषिकामा वर्गिकरण गरेका छन् । (१) दङगहा  (२) देशौरी  (३) राना (४) सप्तरिया (५) चितौनिया (६) देउखरिया  (७) भौंरहिया (८) नवलपुरिया (९) सुनसरिया (दहित, २०६२) । तर डा. गणेश खरालले पूर्वी, मध्यपश्चिमी तथा पश्चिमी गरी थारू भाषालाई मुख्य ३ भागमा मात्रै वर्गिकरण गरेका छन् (चौधरी, २०६४) । जसको छोटो चिनारी तल दिइन्छ ।
१) पूर्वी थारू भाषा : नेपालको पूर्वी तराईमा बोलिने थारू बोली पूर्वी थारू भाषा हो । यसलाई ‘मोरङ् सप्तरिया’ पनि भन्न सकिन्छ । यस भाषिकामा मोरङिया, सप्तरिया र राजवंिशया तीन प्रमुख उपभाषिका छन् ।
२) मध्यपश्चिमी थारू भाषा : चितवन, बारा, पर्सा, रौतहट, र नवलपरासी जिल्लामा मध्यपश्चिमी थारू भाषा बोलिन्छ । यस भाषिकामा चितवनीयाँ र नवलपुरिया दुई प्रमुख उपभाषिका छन् ।
३) पश्चिमी थारू भाषा : दाङ्देउखुरी, सुर्खेत, बर्दिया, बाँके, कैलाली र कन्चनपुर जिल्लामा पश्चिमी भाषिका बोलिन्छ । यसका डंगौरा, डेउखुरिया, राना, कठरिया र डेसौरी गरी पाँच भेद छन् । डंगौराको मूल क्षेत्र दाङ् उपत्यका हो । यहाँबाट बसाइ–सराइ गरेर गएका व्यक्तिहरू बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर, सुर्खेत, रूपन्देही तथा कपिलबस्तु जिल्लामा छरिएर रहेका छन् । वक्ताका दृष्टिले थारू भाषामा डंगौरा पहिलो स्थानमा छ । भाषा बैज्ञानिक अध्ययन गर्ने हो भने राईहरूको झैं थारूहरूको पनि दर्जनौ छुट्टाछुट्टै भाषा हुने देखिन्छ ।

थारू भाषा बोल्नेको संख्याः
२०६८ सालको जनगणना मुताविक नेपालमा थारू जातिको जनसंख्या १७,३७,४७० देखाइएको छ भने २०५८ सालमा थारूहरूको कूल जनसंख्या १५,३३,८७९ लाख थियो । यो नेपालको कूल जनसंख्याको क्रमशः ६.६ तथा ५.८ प्रतिशत देखिन्छ । २०६८ को जनगणना अनुसार थारू भाषा (राना थारू समेत) बक्ताको संख्या १५,२९,८७५ (५.७७ प्रतिशत) छ भने २०५८ मा १३,३१,५४६ (५.८६ प्रतिशत) थारू भाषाका बक्ता थिए । पछिल्लो जनगणनामा पनि थारूहरूको जनसंख्याले चौथो स्थान ओगट्नु महत्वपूर्ण मान्न सकिन्छ ।

थारू भाषा बोलिने देशः
छिमेकी मुलुक भारतमा समेत लाखौंको संख्यामा थारू जातिको बसोबास छ । तर भारतीय थारूहरू थारू भाषा बोल्दैनन् । सघन बस्ती भएको बिहारको पश्चिम चम्पारनका थारूहरू भोजपुरी भाषा बोल्छन् । कतारमा थारू कल्याणकारिणी सभाको स्थापना भएको छ भने अमेरीकाबासी थारूहरूले थारू अराण्ड वल्र्ड संस्था स्थापना गरेका छन् । तर त्यहाँ लगायत अन्य देशमा थारू बोल्नेहरूको संख्या यकिन गरिएको छैन ।